Και οι επτά ήταν μοχθηροί και υπέροχοι

Posted: Μαΐου 16, 2010 in Μπέρκοφ Στίβεν
  • Ο ηθοποιός, συγγραφέας και σκηνοθέτης Στίβεν Μπέρκοφ ερμηνεύει τους κακούς χαρακτήρες του Σαίξπηρ για τρεις παραστάσεις
  • Της Μαριας Kατσουνακη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 16 Mαϊου 2010

Οταν τον ρωτούν «γιατί καλείται πάντα να ερμηνεύσει τους ρόλους του κακού», απαντάει «επειδή έχω κοντά μαλλιά!». Ο Στίβεν Μπέρκοφ, λένε όσοι τον γνωρίζουν, ότι καλύπτει πίσω από ένα κυνικό πρόσωπο έναν ευαίσθητο χαρακτήρα. Οι φήμες τον θέλουν να είναι «δύσκολος άνθρωπος», αλλά εκείνος είναι αποστομωτικός: «Οσοι έχουν μειωμένη ευφυΐα διαμορφώνουν παράξενες απόψεις για μένα». Ηθοποιός, συγγραφέας και σκηνοθέτης, προτιμά στα 72 του τις δύο τελευταίες ιδιότητες, καθώς «δεν θέλει να γεράσει μέσα σε αρχαίους ρόλους». Από τον Μάκβεθ ώς τον κακό Ρώσο συνταγματάρχη στο Octapussy του Μποντ, από τον Κοριολανό στον λοχαγό του Ράμπο ΙΙ, μπορεί να ισορροπεί με άνεση σε πολλούς κόσμους επιλέγοντας το ανάλογο πρόσωπο και… κοστούμι: «Κάποιες φορές κάνεις κάτι αντίστοιχο ενός Μικελάντζελο και κάποιες άλλες κάνεις απλώς διακόσμηση σπιτιού. Τότε προκύπτει το Octapussy. Ομως, δεν υπάρχει τίποτε αρνητικό στη συμμετοχή σε παρόμοιες ταινίες. Εχουν πλάκα, αποτελούν απόδραση και αυτό δίνει χαρά».

  • Ρεπερτόριο

Ο κατάλογος με τα κινηματογραφικά και θεατρικά έργα στα οποία έχει πρωταγωνιστήσει ο Στίβεν Μπέρκοφ είναι μακρύς. Τα τελευταία δέκα χρόνια, περίπου, κατέχει σταθερή θέση στο ρεπερτόριό του η παράσταση «Shakespeare’s Villains» («Οι μοχθηροί χαρακτήρες του Σαίξπηρ»), που εμπνεύστηκε, σκηνοθέτησε και ερμηνεύει ο ίδιος. Οι σκοτεινοί χαρακτήρες του Βάρδου (Αμλετ, Ριχάρδος Γ΄, Μάκβεθ, Ιάγος, Σάιλοκ, Ομπερον) παρελαύνουν στη σκηνή, με εμβόλιμα στοιχεία διάλεξης, σε ένα θέαμα που συνδυάζει «ένα συναρπαστικό μάθημα ιστορίας και ένα απολαυστικό θεατρικό δρώμενο» κατά του ξένους κριτικούς. Η Αθήνα συμπεριελήφθη σε αυτήν τη μακρόχρονη περιοδεία, ύστερα από πρόσκληση της Αττικής Πολιτιστικής Εταιρείας στον καλλιτέχνη. Στις 18, 19 και 20 Μαΐου, ο Μπέρκοφ θα εμφανιστεί στο θέατρο του Ιδρύματος Μιχάλης Κακογιάννης.

«Στο διάστημα αυτής της δεκαετίας, τι έχει αλλάξει στην παράσταση και τι έχει αλλάξει μέσα σας, στη σχέση σας με τους ήρωες;», ρωτάμε τον Στίβεν Μπέρκοφ. «Το θέαμα είναι ρευστό, υπόκειται σε διαρκείς αλλαγές και εμπλουτίζεται με νέες ιδέες ακόμα και στη διάρκεια της παράστασης. Αυτό, βέβαια, δημιουργεί καμιά φορά πρόβλημα, ειδικά όταν υπάρχουν υπέρτιτλοι». Η ιδέα για το «Shakespeare’s Villains» προέκυψε από την επιθυμία του «να κάνει σόλο εμφανίσεις». Αναρωτήθηκε «γιατί άραγε οι ηθοποιοί να μην μπορούν να έχουν το υπέροχο προνόμιο των καλλιτεχνών του καμπαρέ να βγαίνουν μόνοι στη σκηνή;» και άρχισε να επιλέγει «τα καθάρματα» –όπως τα ονομάζει– του Σαίξπηρ. «Οι χαρακτήρες αυτοί αντανακλούν ο ένας τον άλλον και όλοι συνθέτουν τις διαφορετικές πτυχές της ανθρώπινης ψυχολογίας», υπογραμμίζει. «Οι κακοί είναι γεμάτοι από εκφράσεις πόνου, φιλοδοξίας, απογοήτευσης και επιθυμιών τις οποίες πασχίζουν να εκπληρώσουν. Είναι σαν μια ασθένεια που εξετάζει ο γιατρός με το μικροσκόπιό του».

  • «Σεξ και βία» στον Σαίξπηρ

Στο δίλημμα «πώς να αρχίσω» ο Μπέρκοφ βρίσκει το νήμα «στο σεξ και στη βία»: «Οσο πιο πολύ έψαχνα τόσο περισσότερο έβλεπα να αποκαλύπτεται στη φύση των ηρώων αυτή η ισχυρή σχέση. Ο Ριχάρδος Γ΄ συζητά την ανικανότητά του να “ναρκισσεύεται μπροστά σε έναν ερωτιάρικο καθρέφτη” ή “να μπορεί κι αυτός να παιχνιδίζει με καμιά λυγερή καμωματού νεράιδα” και “σαν δεν μπορεί να γίνει κι αυτός εραστής για να χαρεί τούτες τις όμορφες γλυκομίλητες μέρες, πήρε απόφαση να είναι κακός και να μισεί τις μάταιες και άνεργες ηδονές της εποχής μας”».

«Εκπληκτικό, φροϋδικό κείμενο», σχολιάζει ο ηθοποιός. «Μη έχοντας τη δυνατότητα να βρεις δύναμη μέσω της αγάπης, καταφεύγεις στον τρόμο, στην απειλή, στον εκφοβισμό. Η καρδιά σου θα χτυπήσει εξίσου δυνατά μπροστά σε καταστάσεις τρομακτικές όσο και μπροστά στη σεξουαλική έκσταση, αφού, καμιά φορά, το σεξ προϋποθέτει φόβο».

Σε κείμενό του που καταγράφει την πορεία της αναζήτησης ο Μπέρκοφ μιλά για τον δεσμό που φέρνει κοντά και δίνει υπόσταση «σε αυτήν την εφιαλτική συγκέντρωση καθαρμάτων», αφού ασφαλώς δεν μπορεί να «βγει στην αχανή σκηνή και να απαριθμήσει τηλεγραφικά τα κομμάτια που έχει αποστηθίσει». «Θα πρέπει πάντοτε -σημειώνει- να υπάρχει ένας σοβαρός λόγος, μια αιτία, μια δικαιολογία. Υπάρχουν τόσα είδη “κακών”, όσα και καρκίνου. Κάποια είναι επιθετικά και επικίνδυνα, άλλα εξελίσσονται αργά και σταδιακά, θέτουν λιγότερους κινδύνους για τη ζωή μας, αρχικά, αλλά δεν παύουν να παραφυλάνε…».

Τελικά, αποφάσισε να αρχίσει ξετυλίγοντας «αργά, απειλητικά, δυσοίωνα και απότομα» τον μονόλογο του Ιάγου. Εξάλλου με την πρώτη του φράση δίνει το έναυσμα: «Και ποιος είναι εκείνος που θα πει ότι παίζω τον κακό!». Συστήνει ως δεύτερο απόσπασμα τον Ριχάρδο Γ΄ «που είναι και ο νούμερο ένα μοχθηρός χαρακτήρας του Σαίξπηρ. Ο Μάκβεθ «έχει αισθήματα αγάπης», που καταρρίπτονται από «τη δηλητηριώδη και ύπουλη προπαγάνδα της Λαίδης Μάκβεθ».

Στη συνέχεια εκφράζει τη συμπάθειά του για τον Σάυλωκ «που κουβαλάει πάνω του όλες τις αμαρτίες της κοινωνίας. Είναι ένας εν δυνάμει αποδιοπομπαίος τράγος». Ακολουθεί ο πολυδιάστατος Αμλετ, σύντομα κομμάτια από τον Κοριολανό και ολοκληρώνει με τον «παράξενα κακό τύπο του Ομπερον».

Η εμπειρία του Μπέρκοφ από τη δεκαετή ανά τον κόσμο περιοδεία του έργου συγκλίνει στο συμπέρασμα ότι «οι άνθρωποι είναι πολύ πιο κοντά ο ένας στον άλλον από αυτό που οι πολιτικοί προσπαθούν να μας πείσουν ότι συμβαίνει». «Παρουσίασα την παράσταση σε Ισραήλ, Νέα Υόρκη, Ισπανία, Αυστραλία, Ιταλία και αλλού. Οι άνθρωποι ήταν σχεδόν απόλυτα ίδιοι. Κι αυτό είναι εκπληκτικό».

  • Οι συγγραφείς να αγρυπνούν

Η άποψη του Μπέρκοφ για το βρετανικό θέατρο είναι μάλλον αρνητική, ενώ -όπως φαίνεται- τα πυρά του συγκεντρώνουν οι παραγωγοί. Στο παρελθόν είχε μιλήσει «για εκπόρνευση του θεάτρου στο Λονδίνο, εξαιτίας άχρηστων ανθρώπων».

– Τι έχετε να επισημάνετε για τη νέα γενιά ηθοποιών και συγγραφέων; Υπάρχει κάτι που ζηλεύετε ή που θα επιθυμούσατε να έχετε;

– Υπάρχει μια νέα γενιά ηθοποιών που είναι αποφασισμένοι να εκφράσουν την κοινωνία μας και να δημιουργήσουν ένα περισσότερο δυναμικό θέατρο, αλλά οι συγγραφείς δεν φαίνεται να ακολουθούν. Δεν έχουν ακόμα συλλάβει το πνεύμα της εποχής ή, εάν το έχουν συλλάβει, δεν αναλαμβάνουν οι παραγωγοί να παρουσιάσουν τα έργα τους.

– Η διεθνής κρίση επιβεβαιώνει ότι δύο δυνάμεις κυβερνούν τις ζωές μας: η πολιτική και τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα. Το να παίζεις στο θέατρο και να γράφεις είναι λύση ή έστω διαφυγή;

– Το θέατρο και η λογοτεχνία είναι ίσως ο μόνος δρόμος για να κρατήσουμε την κοινωνία αφυπνισμένη και σε εγρήγορση. Οι συγγραφείς πρέπει να αγρυπνούν, όμως, δυστυχώς, είναι και αυτοί αιχμάλωτοι των οικονομικών δυνάμεων όπου οι παραγωγοί προτιμούν έναν ημι- σταρ σε μια κουρασμένη επανέκδοση παρά ένα δυναμικό και προκλητικό νέο έργο.

  • Ο,τι ήταν κακό στο παρελθόν σήμερα θεωρείται «ελευθερία έκφρασης»

– Το κακό, εκτός από διαχρονικό, είναι και ίδιο ή μεταβάλλεται σε σχέση με τις εποχές;

– Ασφαλώς το κακό και η έννοια του κακού αλλάζουν. Ο, τι ήταν κακό στο παρελθόν, με τις σημερινές περί πολιτισμού αντιλήψεις θεωρείται «ελευθερία της έκφρασης». Για παράδειγμα, το να σκοτώνεις για τα θρησκευτικά πιστεύω σου δεν καταδικάζεται από όλους. Ορισμένοι μάλιστα το βρίσκουν και έντιμη στάση. Η πορνογραφία επίσης, ενώ εθεωρείτο άθλια εκμετάλλευση των γυναικών και φθορά της οικογενειακής ζωής, σήμερα, προσφέρεται στις τηλεοράσεις όλων των ξενοδοχείων και αποκαλείται το «κανάλι για ενηλίκους».

– Μήπως οι αιτίες που καθιστούν τους ήρωες αυτούς κακούς τους καθιστούν και ταυτόχρονα συμπαθείς; Για παράδειγμα: ο Αμλετ εκδικείται, αλλά έχει τους λόγους του. Ο Ριχάρδος είναι μοχθηρός, αλλά η παραμόρφωσή του δίνει μια ερμηνεία για τη μοχθηρία του.

– Η ανθρώπινη φύση διαστρεβλώνει προς όφελός της και εξηγεί γιατί οι κακοί άνθρωποι αντιδρούν με αυτόν τον τρόπο: απλώς χρησιμοποιούν τα βάσανα, τις συμφορές και τις ατυχίες τους για να δικαιολογήσουν τη φαυλότητα και τις διαστροφές τους.

– Με την παράσταση επιδιώκετε ο θεατής να κατανοήσει τις αιτίες, να γοητευτεί από το αδιαμφισβήτητο ενδιαφέρον που έχουν οι ήρωες ή να γίνει… «καλύτερος άνθρωπος;».

– Ασφαλώς προσπαθώ να εξηγήσω τους λόγους που οι ήρωες αυτοί συμπεριφέρονται έτσι και να «δω» πώς το κακό γονίδιο μέσα μας ηττάται από την ηθική, τη λογική και τη σωφροσύνη. Δυστυχώς, όμως, οι περισσότεροι από εμάς υποφέρουμε κατά καιρούς από απληστία, ζήλεια και έλλειψη ανοχής. Ο Σαίξπηρ μάς δείχνει το λάθος. Γι’ αυτό, εξάλλου, υπάρχει και το θέατρο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s