Μπουμπουλίνα Νικάκη: Ο μεταφραστής είναι ο κατεξοχήν ερμηνευτής

Posted: Απρίλιος 11, 2010 in Νικάκη Μπουμπουλίνα
  • Η ΑΥΓΗ: 11/04/2010

Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη

  • Χρειάζεται έξοδος από τον πολιτισμικό αυτισμό, μία νέα, σοβαρή, ψύχραιμη γνωριμία και με το γειτονικό περιβάλλον, χωρίς πολιτικές και ιστορικές νευρώσεις, επαναπροσδιορισμός σχέσεων για κάποια γόνιμη πολιτιστική εξέλιξη

Συνηθίζουμε να τους θεωρούμε «αφανείς» και συχνά τους αγνοούμε. Κι όμως είναι οι πολύτιμοι διαμεσολαβητές που χωρίς αυτούς δύσκολα θα μπορούσε το ευρύ κοινό να έχει πρόσβαση στα παγκόσμια έργα του λόγου. Πρόκειται, βέβαια, για τους μεταφραστές και το έργο τους. Συνομιλήσαμε γι’ αυτό, από την ιδιαίτερη σκοπιά του μεταφραστή του θεατρικού λόγου, με την Μπουμπουλίνα Νικάκη, κριτικό θεάτρου και μεταφράστρια, βραβευμένη για Το μακρύ ταξίδι της άμμου του Παζολίνι (εκδ. Ηλέκτρα, 2006), η οποία δραστηριοποιείται στον χώρο των πολιτιστικών ανταλλαγών και είναι σύμβουλος έκδοσης και μέλος της ελληνικής επιτροπής του Διεθνούς Κέντρου Θεατρικής Μετάφρασης στη Γαλλία.

* Κυρία Νικάκη, είστε μεταφράστρια θεάτρου και μέλος της ελληνικής επιτροπής του Διεθνούς Κέντρου Θεατρικής Μετάφρασης στη Γαλλία. Ποιες ιδιομορφίες παρουσιάζει η θεατρική μετάφραση σε σχέση με αυτήν του πεζού ή της ποίησης;

Στο θέατρο δεν ξεδιπλώνεται η γραφή όπως στο πεζό, καθώς εμπεριέχει και την ποίηση. Ο συγγραφέας αποκαλύπτει κρύβοντας πράγματα. Το μεγάλο ζητούμενο είναι να μεταφερθεί στο νέο γλωσσικό περιβάλλον το αρχιτεκτόνημα του έργου με την εσωτερική δομή και συμμετρία του πρωτοτύπου, τηρώντας τις γνωστές αναλογίες όγκου, χώρου, χρόνου, ενώ στη μετάφραση πεζού υπάρχει μεγαλύτερη πιστότητα και σεβασμός στον ρυθμό ανάσας των φράσεων. Ο μεταφραστής θεάτρου πρέπει να είναι υποψιασμένος για τον κίνδυνο καλλιέπειας εις βάρος της δομής και των χαρακτήρων ή να περιγράφει πώς θα ήταν το έργο, χωρίς να ανοίγει τα στρείδια του έργου. Δεν είναι άλλη η φόρμα από το περιεχόμενο. Ο λόγος πρέπει να είναι προφορικός, το κείμενο εύγλωττο και εύληπτο. Κοινός παρονομαστής είναι ο βαθμός συνείδησης της ευθύνης της μεταφοράς του δημιουργήματος, χαρακτηριστικό ενός επαγγελματία. Αλλιώς, οδηγείται κανείς άθελά του από μια προσωπική πρόθεση στη γραφή ή στη σκηνή. Ο μεταφραστής είναι κατεξοχήν ερμηνευτής, βρίσκει τα κλειδιά ανάγνωσης μιας παρτιτούρας.

* Στο σημερινό «παγκοσμιοποιημένο» ρεπερτόριο, υπάρχει κάποια κυρίαρχη γλώσσα;

Παγκοσμιοποιημένο είναι το εμπόριο θεαμάτων που κυκλοφορούν σε μεγάλα φεστιβάλ. Το θέατρο πηγάζει και λειτουργεί πάντα σε συνάρτηση με μια κοινωνία. Αλλά τα έργα σήμερα κυκλοφορούν περισσότερο και αστραπιαία. Μεταφράζονται σε γλώσσες ευρείας κυκλοφορίας και διαδίδονται τάχιστα σε κανάλια ροών, σε δίκτυα φεστιβάλ και κέντρα μεταφραστών, όπως το Διεθνές Κέντρο Θεατρικής Μετάφρασης στη Γαλλία. Η Ελλάδα είναι κλειστή σχετικά σε έργα από διάφορες γλώσσες και θεατρικές αντιλήψεις, με σταθερό προσανατολισμό προς το αγγλόφωνο θέατρο, και πρόσφατο άνοιγμα ενημέρωσης σε σύγχρονα έργα άλλων γλωσσών. Χρειάζεται άνοιγμα και εμπλουτισμός μέσω μεταφράσεων, αλλά και εκδόσεων. Η γραφή δεν καλλιεργείται μυστηριακά, από μόνη της, ούτε ο πολιτισμός. Χρειάζονται πολιτιστικές ανταλλαγές.

* Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε περισσότερα νεοελληνικά έργα στο θέατρό μας. Προχωρούν αυτά προς τις διεθνείς σκηνές;

Δύσκολα και σπάνια. Εδώ και αρκετές δεκαετίες ο πρόσφατος νεοελληνικός πολιτισμός δεν έχει σπουδαία παράγωγα. Αυτό οφείλεται κατά πολύ στην αυτοαναφορική του σχέση με τον χρόνο και σε μία άγονη εσωστρέφεια, αφότου χάθηκαν οι κύριες εστίες ελληνικού κοσμοπολιτισμού εκτός μητροπολιτικής Ελλάδας. Ο ελληνισμός δεν έζησε ποτέ άλλοτε τόσο συρρικνωμένος γεωγραφικά, ήταν πάντα σε γόνιμη επαφή και συνύπαρξη με το Άλλο. Έτσι δημιουργήθηκε ένας Τσίρκας ή μία Μαρία Φιλότη. Χρειάζεται έξοδος από τον πολιτισμικό αυτισμό, μία νέα, σοβαρή, ψύχραιμη γνωριμία και με το γειτονικό περιβάλλον, χωρίς πολιτικές και ιστορικές νευρώσεις, επαναπροσδιορισμός σχέσεων για κάποια γόνιμη πολιτιστική εξέλιξη. Επίσης, σωστή υποστήριξη και προβολή των δειγμάτων αυθεντικού σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού. Ο Καραγκιόζης του Αβδελιώδη, φέρ’ ειπείν, έπρεπε να έχει αδιαπραγμάτευτη χρηματοδότηση και προώθηση από το κράτος για την παρουσία του στα διεθνή φεστιβάλ όπου έχει κληθεί, είναι έγκλημα κατά του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού και της ποιότητας αυτή η προκλητική αδιαφορία. Χαραμίζεται η δυνατότητα μιας αξιόλογης παρουσίας της Ελλάδας στον διεθνή χώρο του πολιτισμού και των ανταλλαγών. Ακόμη και με στενά κριτήρια εξωτερικής πολιτικής.

* Στο εσωτερικό των σύγχρονων πολυπολιτισμικών κοινωνιών υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος ρόλος που καλείται να παίξει ένας μεταφραστής; Κι αν ναι, τι απαιτείται γι’ αυτό;

Εκ των πραγμάτων, παίζει έναν ιδιαίτερο ρόλο. Είναι στη φύση της δραστηριότητάς του. Αυτό είναι κάτι αυτονόητο σε χώρες όπως η Γαλλία, ακόμη και η Ρουμανία, αλλά καθόλου στην Ελλάδα. Ο μεταφραστής, λ.χ., ενημερώνεται για τα έργα, προτείνει, παρατηρεί τη γραφή στον κόσμο, συμμετέχει στον προβληματισμό περί μετάφρασης, ο οποίος δεν είναι στατικός, εξελίσσεται. Δυστυχώς στην Ελλάδα δεν υπάρχουν ούτε στρογγυλά τραπέζια, ούτε διεθνείς συναντήσεις μεταφραστών, ούτε συχνά εκδόσεις άγνωστων θεατρικών έργων: σοβαρές ανάγκες και ελλείψεις. Τα πράγματα περιορίζονται συχνά στην παραγγελία μετάφρασης ενός έργου επιλεγμένου από αντιγραφή κάποιων σκηνών της Ευρώπης. Ο επαγγελματίας μεταφραστής δεν προσφέρει απλώς την ενημέρωση σε σχέση με τη δραματουργία ανά τον κόσμο. Παίζει σημαντικό ρόλο και με την ίδια την πράξη της μετάφρασης λογοτεχνίας και θεάτρου. Λειτουργεί σαν μέλισσα, μεταφέροντας τη γύρη των πολιτισμών και γονιμοποιώντας τους με νέα στοιχεία. Με την έννοια αυτή, της μεταφοράς ενός κειμένου σε ένα νέο γλωσσικό περιβάλλον, χωρίς να προϋπάρχει η αντίστοιχη πολιτισμική πραγματικότητα και η οποία πρέπει να επινοηθεί, καθιστά τη μεταφραστική πράξη μια μικρή πολιτιστική επανάσταση.

* Στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια η θεατρική πραγματικότητα ανθεί. Είναι διακριτός ο ρόλος του μεταφραστή μέσα σε αυτήν; Υπάρχουν μορφές συλλογικής οργάνωσης για τη λύση επαγγελματικών προβλημάτων;

Ουσιαστικά δεν αναγνωρίζεται ο ρόλος του μεταφραστή και η φύση της εργασίας του, υπάρχει ερασιτεχνισμός, άγνοια. Λείπει η επαγγελματική κουλτούρα στον σχηματισμό επαγγελματιών μεταφραστών λογοτεχνίας και θεάτρου, η δεοντολογία, ένα ξεκάθαρο θεσμικό πλαίσιο, η δυνατότητα αυτεπάγγελτης προστασίας των επαγγελματικών συμφερόντων και δικαιωμάτων τους από κάποιον φορέα για την υπεράσπιση του μεταφραστή, όχι κατ’ επίφαση. Αυτό θα προστάτευε την ίδια την πνευματική δημιουργία. Δυστυχώς, εδώ τα πνευματικά δικαιώματα δεν είναι κάτι αυτονόητο, ούτε ο σεβασμός στην πνευματική ιδιοκτησία ενός ενυπόγραφου κειμένου που παραχωρείται. Ένας καλλιεργημένος, σοβαρός σκηνοθέτης βέβαια δεν εκτίθεται διανοητικά προβαίνοντας αυθαίρετα σε τροποποιήσεις. Αντιλαμβάνεται ότι η συνεργασία με τον μεταφραστή δεν είναι ανταγωνιστική αλλά γόνιμη, ότι δεν τον μειώνει, αντιθέτως. Εδώ εργασία και αμοιβές κινούνται στο χρηματιστήριο των κύκλων γνωριμιών, κάτι αγοραίο που δεν αρμόζει στον πνευματικό χώρο, μάλλον τον προσβάλλει. Αποτελεί αρνητική ένδειξη για το στάδιο ανάπτυξης της κοινωνίας, παρά τον αγώνα του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Πρόσφατα δημιουργήθηκε η «Πρωτοβουλία μεταφραστών», με δυνατότητα νομικής υπεράσπισης των μεταφραστών, αλλά είναι άλλη η φύση της μετάφρασης λογοτεχνίας-θεάτρου.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s